NA ŻYWO: Fenomen Koptów. Egipt, ziemia ocalenia

18 kwietnia 2026 roku w Sali Koncertowej Zamku Królewskiego w Warszawie odbyło się spotkanie poświęcone fenomenowi Koptyjskiego Kościoła w Egipcie, postrzeganego jako „ziemia ocalenia”. Wydarzeniu patronował Instytut Studiów nad Rodziną im. abp. K. Majdańskiego. Gościem specjalnym był Youhanna Matta z Instytutu Studiów Koptyjskich Uniwersytetu w Getyndze. 

W spotkaniu udział wzięli: prof. Barbara Strzałkowska - biblistka, Iwona Zych – archeolog i tłumaczka, a także Grzegorz Górny i Janusz Rosikoń - autorzy książki „Maryja. Biografia”, którzy przebyli drogę śladami Świętej Rodziny w Egipcie. Przewodnikiem ich był historyk z Kairskiego Uniwersytetu Youhanna Matta, znawca historii i kultury Koptów, którzy przechowują w tradycji pobyt Świętej Rodziny w swojej ojczyźnie.

Profesor Barbara Strzałkowska jako pierwsza podzieliła się refleksjami, podkreślając, że od ponad 20 lat towarzyszy pielgrzymom do Egiptu. Zauważyła, że wielu osobom Egipt kojarzy się wyłącznie z cywilizacją faraonów, tymczasem chrześcijaństwo egipskie ma głębokie korzenie biblijne – zarówno w Starym, jak i Nowym Testamencie. Przypomniała, że Egipt w Biblii pojawia się ponad 660 razy, często jako miejsce schronienia w czasach suszy i prześladowań, ale też jako ziemia niewoli. Zwróciła uwagę na dwoisty obraz Egiptu: z jednej strony kraina mądrości i bezpieczeństwa (tu schroniła się Święta Rodzina), z drugiej – przestrzeń, z której trzeba wyjść, by odnaleźć własną tożsamość. Opowiedziała o apokryficznych tradycjach dotyczących pobytu Jezusa, Maryi i Józefa w Egipcie, takich jak cudowne studnie, drzewa dające cień czy grota mleczna. Podkreśliła, że Egipt to także kolebka monastycyzmu i wielkiej teologii – szkoła aleksandryjska, Orygenes, Atanazy, Cyryl.

Grzegorz Górny, który razem z Januszem Rosikoniem zbierał materiały do książki o Maryi, przedstawił gościa specjalnego – Youhanna Mattę, Koptyjczyka z wyznania i naukowca z zawodu. Górny opowiedział anegdotę o tym, jak relikwie św. Marka trafiły z Egiptu do Wenecji – kupcy weneccy mieli przykryć ciało wieprzowiną, by uniknąć kontroli muzułmanów. 

Youhanna Matta szczegółowo omówił początki chrześcijaństwa w Egipcie, wskazując na starotestamentowych patriarchów (Abraham, Jakub, Józef, Mojżesz, Jeremiasz) jako na zapowiedź błogosławieństwa, które spełniło się w przybyciu Świętej Rodziny. Przytoczył proroctwo z Izajasza: „Niech będzie błogosławiony Egipt, mój lud”. Mówił o znaczeniu Septuaginty i żydowskiej diaspory w Aleksandrii, która przygotowała grunt pod ewangelizację. Według tradycji to św. Marek Ewangelista założył Kościół w Aleksandrii między 40 a 60 rokiem n.e., ponosząc tam męczeńską śmierć. Matta opisał trzy filary wczesnego chrześcijaństwa w Egipcie: męczeństwo (od Nerona po Dioklecjana, z którego ery Koptyjczycy liczą swój kalendarz męczenników), ascetyzm i monastycyzm (św. Antoni, Pachomiusz, a także kobiety-ascetki) oraz teologię szkoły aleksandryjskiej (Klemens, Orygenes, Atanazy, Cyryl – twórca dogmatu Theotokos). Wspomniał o współczesnych męczennikach – 21 koptyjskich chrześcijan zamordowanych w Libii w 2015 roku, kanonizowanych przez Kościół koptyjski i katolicki.

Matta wyjaśnił, dlaczego Kościół koptyjski nie jest w jedności z Rzymem – powodem były spory chrystologiczne V wieku (sobór w Chalcedonie), które jednak według niego wynikały głównie z nieporozumień terminologicznych i konfliktów politycznych między Aleksandrią a Konstantynopolem. Opisał późniejsze próby dialogu ekumenicznego, w tym wizytę papieża Szenudy III u Pawła VI w 1973 roku i wspólne deklaracje chrystologiczne z 1988 roku. Zaznaczył jednak, że dialog został zamrożony dwa lata temu przez Kościół koptyjski w odpowiedzi na watykańską deklarację „Fiducia supplicans” (błogosławieństwo par jednopłciowych).

Odnosząc się do sytuacji Koptów po podboju arabskim w VII wieku, Matta powiedział, że początkowo mieli względny spokój, ale z czasem – zwłaszcza za Mameluków – nasiliły się prześladowania, wysokie podatki i przymusowe nawrócenia, co sprawiło, że ich odsetek spadł z około 40% do obecnych 10–20% ludności Egiptu (czyli 10–20 milionów osób – największa społeczność chrześcijańska na Bliskim Wschodzie). Dziś, za rządów prezydenta As-Sisiego, sytuacja znacząco się poprawiła: łatwiej budować i remontować kościoły, państwo współfinansuje świątynie, a koptowie mają lepszy dostęp do uniwersytetów. Mimo to wciąż istnieje dyskryminacja przy obsadzie stanowisk politycznych i w kwestiach konwersji religijnych.

Grzegorz Górny dodał od siebie, że podczas podróży z Januszem Rosikoniem odwiedzili cztery rodzaje miejsc związanych ze Świętą Rodziną: studnie, wielkie drzewa, jaskinie oraz miejsca cudów (np. słodkowodne źródła czy runięcie pogańskich świątyń). Szczególnie poruszyło go sanktuarium w kairskiej dzielnicy Zeytun, gdzie w latach 1968–1972 miały się dziać objawienia maryjne, uznane przez oba Kościoły. Naukowiec z NASA, dr John Jackson, stwierdził, że zjawiska tych nie da się wyjaśnić naturalnie.

Profesor Strzałkowska na pytanie o najważniejsze miejsce wskazała klasztor św. Katarzyny na Synaju – łączący tradycję starotestamentową (góra Horeb, krzew gorejący) z chrześcijańską (najstarszy nieprzerwanie działający klasztor, kodeks synajski). Podkreśliła, że Egipt to ziemia duchowego pokoju i kontrastów, i zachęciła do zapoznania się z przemówieniami Jana Pawła II z 2000 roku, które genialnie tłumaczą klucz do zrozumienia chrześcijańskiego Egiptu.

Grzegorz Górny zakończył osobistą anegdotą z pielgrzymki z Janem Pawłem II w 2000 roku, gdy widział koptyjskich pielgrzymów radośnie śpiewających kantyk Miriam o zatopieniu wojsk faraona – co pokazało mu, że tożsamość religijna Koptów jest silniejsza niż narodowa. Zwrócił uwagę na koptyjską ikonografię, w której kilkuletni Jezus prowadzi za rękę Maryję i Józefa z powrotem do Ziemi Świętej – według Koptów to Egipt ukształtował emocjonalność i wrażliwość Chrystusa, stąd hasło widniejące na wszystkich koptyjskich świątyniach: „Z Egiptu wezwałem mojego syna”.

Relacja foto i wideo: Margotte i Bernard